როდის შეიქმნა ქართული ანბანი, რამ მისცა ბიძგი ამ ფაქტს – ეს კითხვები დიდი ხნის განმავლობაში აღელვებდა ქართულ საზოგადოებას, რადგან სწორედ ქართული ანბანი წარმოადგენს საქართველოს სახელმწიფოებრიობისა და მისი კულტურული მემკვიდრეობის უმთავრეს საყრდენს. ქართულმა დამწერლობამ უმნიშვნელოვანესი როლი შეასრულა ქართველთა გაერთიანებისა და ერთ სახელმწიფოდ ჩამოყალიბების საქმეში.

ასომთავრული, რაც „დიდ ასოებს“ ნიშნავს, ქართული დამწერლობის უძველესი სახეა და მინიმუმ V საუკუნის დასაწყისიდან მოდის. იგი შეიქმნა მხოლოდ ერთი რეგისტრით (ანუ ულოცავი), რადგან იმ დროს წერა-კითხვა ქვასა და თიხაზე ჩუქურთმით ხდებოდა, როცა ავტორიტეტი მნიშვნელოვანი იყო და წიგნიერება შეზღუდული.

როდესაც კავკასიური იბერია IV საუკუნეში მეფე მირიან III-ის დროს ქრისტიანდა, ქართული დამწერლობა სავარაუდოდ მასთან ერთად გაჩნდა. ზოგი მეცნიერი ამტკიცებს, რომ რეგიონში წერა ადრე, წარმართულ ეპოქაშიც არსებობდა, რასაც მოწმობს ბერძენ-რომაული წყაროები და ასომთავრული ასოთა ფორმების ანალიზი [2]. თავდაპირველად იგი გამოიყენებოდა თარგმნისთვის, როცა ბერებმა ბიბლია ქართულად თარგმნეს.

პერგამენტი იშვიათი და ძვირი იყო, ამიტომ ადრეული ქართული ხელნაწერები ხშირად ხელახლა იყენებდნენ. პირველი ტექსტები თეოლოგიური იყო, მაგრამ მონასტრებში ძველ წერილებს შლიდნენ ახლისთვის ადგილის დასათმობად. ძველი თარგმანები ანალოგიურად იცვლებოდა ან წაშლილ იქნებოდა.

ქართული წერის უძველესი ფენები ძირითადად პალიმფსესტებადაა1 შემორჩენილი, არა უმნიშვნელობის გამო, არამედ იმიტომ, რომ ადრე იწერებოდა და მერე გადაიწერებოდა. ძველი წერა არ ქრება სრულად — ჩრდილოვანად რჩება ქვემოთ და თანამედროვე ტექნიკით ან ყურადღებით შესწავლით აღდგენადია. ეს პალიმფსესტები ინახავს წმინდა წერილის არქაულ ვერსიებს, ლიტურგიას, ჰაგიოგრაფიასა და ჰიმნოგრაფიას — ქართული წერისა და ენის უძველეს მტკიცებულებებს V-VI საუკუნეებიდან [1].

ასომთავრულის თავისებურებები

ასომთავრული ადვილად ცნობადია თავისი დიდი გეომეტრიული ასოებით. ასოები მრგვალი ფორმისაა საერთო ხედვით და ერთი სიმაღლის, რაც მას მთლიანად დიდი ასოების შთაბეჭდილებას აძლევს. სწორი ხაზები ჰორიზონტალური ან ვერტიკალურია და მართი კუთხით უერთდება ერთმანეთს, რაც წერას წესრიგისა და არქიტექტურული სიმტკიცის შეგრძნებას აძლევს.

ეს ერთგვაროვნება VII საუკუნიდან დაიწყო შესუსტება, როცა ზოგი ასოს ფორმა შეიცვალა. ასოთა თანაბარი სიმაღლე თანდათან მიტოვდებოდა, გამოჩნდა აღმავალი და დაღმავალი ელემენტები2, რამაც გატეხა მკაცრი ერთგვაროვნება, დაჩქარა და გაამარტივა წერა და გზა გაუხსნა შემდგომ ქართულ დამწერლობებს.

ასომთავრული V-X საუკუნეებში გამოიყენებოდა ძეგლებისა და ხელნაწერების წარწერებისთვის. IX საუკუნიდან გვერდით განვითარდა კუთხოვანი ნუსხური (მცირე ასოები) და თანდათან გახდა დომინანტური ხელნაწერებისთვის [3]. ამის შედეგად ასომთავრული სპეციალიზებულ როლში გადავიდა: ნუსხურ ტექსტებში იგი იტოვებოდა სათაურებისთვის, სათაურ-წარწერებისთვის და საწყისი ასოებისთვის, სადაც მისი დიდი, ფორმალური ფორმები დეკორატიულ და ხაზგასმულ ფუნქციას ასრულებდა (ხშირად ილუმინირებული ან წითელი მელნით გამოყოფილი).

მიუხედავად ყოველდღიური გამოყენების შემცირებისა, ასომთავრული არ გაქრა. ძეგლები მასში წერდნენ XVIII საუკუნემდე, როცა იგი კიდევ უფრო ორნამენტულად იქცა. მაშინ ასომთავრული ქართულ წერილობით კულტურაში ტრადიციისა და ავტორიტეტის სიმბოლოდ გადაიქცა. ქვეყნის სამივე დამწერლობა ახლა იუნესკოს არამატერიალური კულტურული მემკვიდრეობის სიაშია, ქართული მართლმადიდებლური ეკლესია ყველას იყენებს და მისი სულიერი ლიდერი მოუწოდებს ხალხსაც გამოიყენონ ყველა. ამგვარად ასომთავრული ქართველებს ახსენებს, რომ მათი წერილობითი ენა ცოცხალია და აკავშირებს კულტურასა და რწმენას.

დამატებითი ინფორმაცია

1 - The Creation of the Caucasian Alphabets as Phenomenon of Cultural History

წყაროები

1 - V–XIX საუკუნეების ქართული ხელნაწერი მემკვიდრეობა

2 - Georgian Unique Alphabet

3 - The three lives of the Georgian alphabet

დიმიტრი უზნაძე, რომელიც დასავლეთ საქართველოს პატარა სოფელში გლეხის ოჯახში დაიბადა და 1905 წლის რევოლუციაში მონაწილეობის გამო ქუთაისის გიმნაზიიდან გარიცხეს, ჩამოყალიბდა იმ გარემოში, სადაც დარღვეული იყო ავტორიტეტი, დაუკმაყოფილებელი იყო საჭიროებები და სუფევდა კოლექტიური დაძაბულობა. მოლოდინი და რწმენა, როგორც ის მოგვიანებით დაასკვნიდა, მოქმედების მამოძრავებელი ძალებია მანამ, სანამ ცნობიერი განსჯა ამოქმედდება.

ფსიქოლოგიის გარდა, უზნაძე აქვეყნებდა ნაშრომებს ფილოსოფიის, განათლებისა და ისტორიის სფეროებშიც, რაც მის ფართო ინტელექტუალურ ინტერესებზე მეტყველებს. თუმცა სწორედ მისი საფუძვლიანი ნაშრომი „განწყობის თეორიის“ შესახებ გახდა ის, რომელმაც 1939 წელს მსოფლიო აღიარება მოიპოვა, მას შემდეგ რაც მისი სტატია გამოქვეყნდა ნიდერლანდურ სამეცნიერო ჟურნალში Acta Psychologica, რომელიც თეორიულ და ექსპერიმენტულ იდეებს მეგობრულად ეკიდებოდა. ამ ნაშრომში იგი ამტკიცებდა, რომ ქცევა განპირობებულია მზაობის არაცნობიერი მდგომარეობით, რომელიც ყალიბდება საჭიროებებსა და მოლოდინებზე დაყრდნობით და გავლენას ახდენს იმაზე, თუ როგორ ვაღიქვამთ გარემოს და როგორ ვმოქმედებთ.

უზნაძისა და მისი მიმდევრების მიერ გამოყენებული ორიგინალური ტერმინი ქართულად არის „განწყობა“. ქართულ ლიტერატურაში როგორც „attitude“, ისე „set“ შეიძლება ამავე სიტყვით ითარგმნოს. ინგლისურენოვან ფსიქოლოგიაში „attitude“ ჩვეულებრივ სტაბილურ თვისებას ნიშნავს, მაშინ როცა უზნაძე ყურადღებას ამახვილებდა სიტუაციურ განწყობებზე ანუ „set“-ებზე, დროებით მდგომარეობებზე, რომლებიც მიმდინარე საჭიროებებსა და კონტექსტს ეფუძნება.

უზნაძე თავის სტატიის შესავალში წარმოაჩენს საფუძვლიან მაგალითს, რათა აჩვენოს, რატომ არ ყალიბდება აღქმა მხოლოდ ნედლი სტიმულის საფუძველზე [1]:

როგორც ცნობილია, 1860 წელს ფეჩნერმა აღწერა ილუზია, რომელიც ფსიქოლოგიურ ლიტერატურაში ცნობილია როგორც წონის ილუზია. იგი ასე ფორმულირდება: „თუ მძიმე საგანს ძალიან ხშირად ვწევთ, აწევის იმპულსი იმდენად მტკიცედ ყალიბდება, რომ 24 საათის შემდეგაც მოქმედებს, რის შედეგადაც სხვა აწეული საგანი ზედმეტად მსუბუქად აღიქმება“.

წონის ილუზიაში ვხედავთ წინა გამოცდილების გადმონაშთს და არა მხოლოდ სენსორულ შეცდომას. მოტორული განწყობა არის წინასწარ ჩამოყალიბებული აწევის იმპულსი, ანუ წინაცნობიერი მოლოდინი საგნის აღებამდე. უზნაძე ამ პრინციპს განაზოგადებს და წონებიდან ყოველდღიურ აღქმასა და მოქმედებაზე გადააქვს. მზაობასა და რეაქციას შორის განსხვავება აჩვენებს, რომ ჩვენ სამყაროს ყოველ ჯერზე სუფთა ფურცლიდან არ ვხვდებით.

უზნაძე ამ ლოგიკას აღქმის ფარგლებს გარეთაც ავრცელებს. თავისთავად, საჭიროება მოქმედებას მხოლოდ მაშინ წარმოშობს, როდესაც სიტუაცია მისი დაკმაყოფილების შესაძლებლობას იძლევა. მაგალითად, შიმშილი ავტომატურად არ წარმოშობს ჭამის იმპულსს, თუ საკვები რეალურად ხელმისაწვდომი არ არის. ამ კონტექსტის გარეშე შესაბამისი ფსიქოლოგიური განწყობა არ ყალიბდება [2].

იმავე პერიოდში, როდესაც უზნაძის სტატია Acta Psychologica-ში გამოქვეყნდა, ფსიქოლოგიის მთავარი მიმდინარეობა ადამიანს სტიმულ-რეაქციის მანქანად განიხილავდა (მაგალითად, სკინერი). შინაგან მდგომარეობებს ან უგულებელყოფდნენ, ან არამეცნიერულად მიიჩნევდნენ, მაშინ როცა განწყობის თეორია ამტკიცებდა, რომ რაღაც შუაში დგას. სტიმულსა და რეაქციას შორის არსებობს წინასწარ ჩამოყალიბებული მზაობა, რომელიც წარსული გამოცდილებით არის ფორმირებული და ცნობიერებამდე ამახინჯებს აღქმასა და მოქმედებას. ამან ფსიქოლოგებს მისცა შესაძლებლობა, ესაუბრათ შიდა სტრუქტურებზე ექსპერიმენტზე უარის თქმის გარეშე.

ცხადი საკითხის გვერდის ავლის გარეშე, საჭიროა მოკლედ დავუპირისპიროთ ფროიდის მიდგომა უზნაძისას. ფსიქოანალიზის დამფუძნებელმა ცნობილია, რომ არაცნობიერი ფსიქოლოგიის ცენტრში მოაქცია, თუმცა ძირითადად ინტერპრეტაციებისა და კლინიკური ნარატივების გზით. უზნაძე კი არაცნობიერს განიხილავდა როგორც იმას, რისი შექმნაც ექსპერიმენტში შეიძლებოდა და რომლის დაკვირვებაც მისი შედეგების მეშვეობით ხდებოდა, ფსიქოანალიზზე დაყრდნობის გარეშე. მიუხედავად იმისა, რომ მათი ცხოვრება მრავალი ათწლეულის განმავლობაში იკვეთებოდა, წელი, როდესაც განწყობის თეორია წარდგინდა, იგივე წელი იყო, როდესაც ფროიდი გარდაიცვალა, რის გამოც მას არ მიეცა შესაძლებლობა, ეს თეორია გაეკრიტიკებინა ან დაეკომენტირებინა. თუმცა საპირისპირო მიმართულებით კრიტიკა მაინც მოხდა [3]:

უზნაძე იმდენად ამბიციური იყო, რომ ამტკიცებდა, ფროიდისეული არაცნობიერის გაგება მცდარია და ტერმინი „არაცნობიერი“ უნდა ჩანაცვლდეს „განწყობით“.

თეორიის გავლენა აღქმის კვლევებსაც გასცდა. 1944 წლის ერთ სტატიაში ჟან პიაჟემ ვიზუალური ველის ილუზიის აღმწერ ფენომენს „უზნაძის ეფექტი“ უწოდა და მას ინტელექტის განვითარების ეტაპების აღწერისას დაეყრდნო, რითაც უზნაძის ნაშრომი მეოცე საუკუნის ფსიქოლოგიის ძირითად დინებაში ჩასვა [4]. ამავე დროს, ის იკავებს შუა პოზიციას მეოცე საუკუნის ფსიქოლოგიაში, რადგან არც ბიჰევიორისტულია და არც ფსიქოანალიტიკური. განწყობის იდეა გვახსენებს, რომ აღქმა და მოქმედება ყოველთვის წინასწარ არის ფორმირებული, ისტორიის გავლენით ისევე, როგორც სტიმულის შედეგად.

წყაროები

1 - Untersuchungen zur Psychologie der Einstellung (Acta Psychologica, 1939)

2 - Reconsidering the “Uznadze Effect” and Psychology of Set (Gantskoba) From a Systemic Cultural Psychological Perspective

3 - Alternate Unconscious: Uznadze’s Theory of Set (video version)

4 - Basic Points of the Anthropic Attitude Theory

საქართველო, რუსეთის იმპერიის დანარჩენი ნაწილის მსგავსად, 1918 წლამდე იულიუსის კალენდარს იყენებდა. ოქტომბრის რევოლუციის შემდეგ, ახალმა საბჭოთა მთავრობამ 1918 წლის იანვარში გრიგორიანულ კალენდარზე1 გადასვლა დაადგინა1. იმპერიული ადმინისტრაციის დაშლისა და ფართო რეგიონული რეფორმების ფონზე, საქართველომ იმავე წელს პრაქტიკული მიზეზების გამო მიიღო გრიგორიანული კალენდარი, რითაც თავი ევროპასთან გაათანაბრა.

საქართველოს დამოუკიდებლობის გამოცხადებისას კალენდრის საკითხი საკანონმდებლო და საეკლესიო ორგანოებშიც დაისვა. საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქმა კირიონმა მიიღო შემდეგი ტელეგრამა [2]:

13 აპრილს ამიერკავკასიის რესპუბლიკებში მიღებულ იქნა კანონი დროის აღრიცხვის ახალი სისტემის შემოღების შესახებ; 18 აპრილი გამოცხადდეს 1 მაისად. აღდგომა იზეიმება 5 მაისს (ძველი სტილით 22 აპრილს). შესაბამისად, მოძრავი დღესასწაულები 13 დღით გადაიწევს.

მთავრობის გადაწყვეტილების შედეგად თარიღები წინ გადაიწია და ხალხმა „დაკარგული დღეები“ განიცადა. ტელეგრამა აჩვენებს, რომ ეს ეფექტი კიდევ უფრო გამწვავდა იმით, რომ საქართველოს მართლმადიდებელმა ეკლესიამ (სმე) დაიწყო იულიუსის კალენდრის ვარიაციის გამოყენება, რის შედეგადაც მრავალი ფიქსირებული თარიღით ის გრიგორიანულ კალენდარს 13 დღით ჩამორჩა, რამაც განსხვავებული დღესასწაულების აღნიშვნა გამოიწვია (მაგალითად, შობა 7 იანვარს) 2100 წლამდე, როდესაც ეს სხვაობა გაიზრდება.

1918 წლისთვის ქართველები უკვე მიჩვეულნი იყვნენ კალენდარულ ცვლილებებს. ძველი, აგრარულ ცხოვრებაზე დაფუძნებული თვეების სახელები, როგორიცაა თიბათვე და მკათათვე (სიტყვასიტყვით თიბვისა და მკის თვეები), მე-19 საუკუნის განმავლობაში თანდათან შეიცვალა ოფიციალურ და ქალაქურ გამოყენებაში საერთაშორისო თვეების სახელებით (მაგალითად, დეკემბერი). გრიგორიანულ კალენდარზე გადასვლამ უკვე ცვალებად დროის აღრიცხვის სისტემას კიდევ ერთი ფენა დაამატა.

შედეგად ჩამოყალიბდა დროის პარალელური სისტემები და არა ერთი ერთიანი კალენდარი, და ისინი საქართველოში დღემდე თანაარსებობენ. ბერძნები ცნობილად განასხვავებდნენ დროს ორ სახედ: ქრონოსსა და კაიროსს. პირველი გაზომვადი და თანმიმდევრულია, ხოლო მეორე ხარისხობრივი, საკრალური და მნიშვნელობით დატვირთული. 1918 წლის ცვლილებებმა ორივე დაარღვია, თუმცა ამავე დროს გამოავლინა, თუ როგორ უთავსებდა საქართველო დიდი ხანია პრაქტიკულ საჭიროებებს სულიერ და კულტურულ უწყვეტობას.

წყაროები

1 - ქართული კალენდარი 1884

2 - ახალი სტილის საკითხი ქართულ მართლამადიდებლურ ეკლესიაში

ქართული კულტურის „ოქროს ხანა“, რომელიც მეფე დავით აღმაშენებლისა და მისი შვილთაშვილის, დედოფალ თამარის მმართველობის პერიოდში დადგა, ახლად გაერთიანებულ ქვეყანას არა მხოლოდ სტაბილურობასა და განვითარებას მოუტანა, არამედ ხელოვნების, არქიტექტურისა და ლიტერატურის დიდ ნიმუშებსაც წარმოშობდა [1].

იმ დროს, როდესაც აღმოსავლეთ ქრისტიანობის ტრადიციული ინტელექტუალური ცენტრები, განსაკუთრებით სირიაში, დაღმასვლას განიცდიდა, საქართველო საპირისპირო მიმართულებით განვითარდა. სელჯუკების (თურქულ-პერსიული იმპერიის ნაწილის) განდევნასა და შვილების საზღვარგარეთ ენებისა და ლიტერატურის შესასწავლად გაგზავნას შორის, დავითმა დააარსა ისეთი აკადემიები, როგორიცაა გელათი1 [2], მეცნიერებისა და განათლების ცენტრად. ეს დაწესებულებები მხოლოდ სწავლებისთვის არ იყო განკუთვნილი, ისინი კვლევით საქმიანობასაც ეწეოდნენ და შეგნებულად ბაძავდნენ კონსტანტინოპოლის დიდ ბიზანტიურ აკადემიებს. ამ გზით დავით აღმაშენებელი საქართველოს წარმოაჩენდა როგორც ბიზანტიის ინტელექტუალურ მემკვიდრეს და აღმოსავლეთ ქრისტიანობის გამაერთიანებელ ძალას [3].

გელათი მხოლოდ ინტელექტუალური საქმიანობის კერა არ ყოფილა, იგი იყო რელიგიური კომპლექსი და არქიტექტურული ანსამბლი, აგრეთვე საქართველოს ერთ-ერთი პირველი მონასტერი. კომპლექსის მთავარი მარგალიტია ღვთისმშობლის ტაძარი, რომელიც თავდაპირველი სახით არის შემორჩენილი. ტაძრის გუმბათის მხატვრობა XII საუკუნით თარიღდება. ეკლესია ინახავს სხვადასხვა ეპოქის ფრესკებსა და XII საუკუნის მოზაიკას, რის გამოც გელათი ქართული მონუმენტური ხელოვნების ერთგვარ მუზეუმად შეიძლება ჩაითვალოს.

ქუთაისის შემოგარენის ბორცვებში, წყალწითელას ხეობის თავზე განლაგებული, იგი დავით აღმაშენებლის მმართველობის პერიოდში დასავლეთ საქართველოს დე-ფაქტო ცენტრსაც წარმოადგენდა. სწორედ აქ მოიყარა თავი მრავალმა ქართველმა მეცნიერმა, თეოლოგმა, ფილოსოფოსმა2 და მწიგნობარმა, რომლებიც თარგმნიდნენ კლასიკურ ტექსტებს და ამზადებდნენ ხელნაწერების ასლებს3. ამდენად, გელათში შექმნილი მთავარი მემკვიდრეობა ნაკლებად იყო ორიგინალური აზრის კონკრეტული ნაშრომების კორპუსი და უფრო მეტად ცოდნის გადაცემასა და კულტივაციას წარმოადგენდა.

თანამედროვე მემკვიდრეობა

მიუხედავად იმისა, რომ მეფე დავითს არ ეწია მშენებლობის დასრულების ხილვა, გელათის მონასტერი მისთვის იმდენად მნიშვნელოვანი იყო, რომ იგი სწორედ იქ დაკრძალეს და მის შემდეგ თითქმის ყველა ქართველი მეფეც იქ განისვენებდა. მისი ერთგულება იმდენად ძლიერი იყო, რომ დავით აღმაშენებლის ხსენების დღე თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის გახსნის დღედ განისაზღვრა, რითაც ხაზი გაესვა იმას, რომ თსუ საქართველოს ძველი საგანმანათლებლო და კულტურული ტრადიციების, განსაკუთრებით გელათის აკადემიის, მემკვიდრეა [4].

მიუხედავად იმისა, რომ შუა საუკუნეების აკადემიები, როგორიც იყო გელათი და მისი თანამედროვე იყალთოს აკადემია, თანამედროვე ეპოქამდე დიდი ხნით ადრე გაქრა, მათი მემკვიდრეობა სრულად არასოდეს შეწყვეტილა. როდესაც 1941 წელს დაარსდა საქართველოს მეცნიერებათა აკადემია, მანაც პირდაპირ დაასახელა ეს ინსტიტუტები თავის ინტელექტუალურ წინაპრებად და თანამედროვე ქართული მეცნიერება განაგრძობად წარმოაჩინა და არა წყვეტად [5]. ამ თვალსაზრისით, გელათი ნაკლებად შემორჩა როგორც შენობა ან სასწავლო გეგმა და უფრო მეტად როგორც იდეა და გვასწავლის, რომ საქართველო შეიძლება იყოს ინტელექტუალურად თვითკმარი და კულტურულად სუვერენული.

წყაროები

1 - History of Gelati

2 - 1700 Years of the Grapevine Cross: Christianity in Georgia

3 - The idea of the Gelati Monastery and Academy

4 - გელათის სამონასტრო კომპლექსი

5 - The Georgian Academy of Sciences

კავკასიისა და მცირე აზიის ტერიტორიაზე საერთო არქიტექტურული ისტორია არსებობს დარბაზის ტიპის საცხოვრებლის სახით, რომელიც თარიღდება მინიმუმ 600–800 წლით, თუ არა ათასწლეულებით. მიუხედავად იმისა, რომ XIX საუკუნეში ის თბილისიდან გაქრა, რადგან ქალაქის ცხოვრების საჭიროებებს ვერ აკმაყოფილებდა, ადრე ფართოდ იყო გავრცელებული როგორც ქალაქებში, ისე სოფლებში კართლის, კახეთისა და სამცხე-ჯავახეთის რეგიონებში1, სადაც მას დარბაზული სახლი ერქვა [1].

პერსული სიტყვიდან „darvāze“, ანუ „კარიბჭე/გვირაბი“, ტერმინი ჩვეულებრივ დიდი შესასვლელის მნიშვნელობას ატარებს, როგორიცაა ქალაქის კარიბჭე, მაგრამ ზოგიერთ კონტექსტში ფართოდ შეიძლება გულისხმობდეს დიდ კარს ან შესასვლელს. თავად შენობა წარმოადგენს დარბაზს, რომელზეც შერეული, პიрамიდული ხის გუმბათი (გვრიგვინი ან „მოკალათი“) კენჭებით ნაქანდაკარი ბოძებითაა დამაგრებული. ხშირად მოიცავს ცენტრალურ „მამა-ბოძს“ (დედაბოძი) და ღია ოკულუსს ზემოთ, შიგნიდან სინათლისა და ქვემოთ მდებარე ღუმელიდან კვამლის გასათავისუფლებლად [2]. მისი გავრცელება ირანულ-ქართული კულტურული და პოლიტიკური კონტაქტების მრავალსაუკუნოვან გავლენას ასახავს, განსაკუთრებით სასანიდებისა და საფავიდების პერიოდში, როდესაც საქართველოს ნაწილები სპარსეთის მმართველობის ან გავლენის ქვეშ იმყოფებოდა. თუმცა, ქართული დედაბოძი ხის მასალაში ინახავს ძალიან ძველ არქიტექტურულ იდეას, რომელიც გაცილებით ადრე ჩნდება ქვანახშირში ანატოლიაში (მაგ., გობეკლი თეფე) [3].

რომაელი მწერალი ვიტრუვიუსი, თავის ნაშრომში De architectura, II წიგნში, ძვ.წ. I საუკუნეში აღწერს პროტო-დარბაზის სტრუქტურებს კოლხეთის რეგიონის ხის საცხოვრებელი ტრადიციებში [4]. ისინი აღწერილ2 იქნა როგორც ცენტრიდანული ინტერიერის სივრცე, მძიმე ხის კონსტრუქცია და კლიმატური ადაპტაცია.

დარბაზის ფორმამ შესაძლოა გავლენა მოახდინა საქართველოს ადრეული ქრისტიანული არქიტექტურაზე, რადგან კვადრატული ინტერიერი ცენტრალური სახურავის სტრუქტურით თვალს ზემოთ მიმართავს. ადრეული ქართული ქრისტიანული ეკლესიები, განსაკუთრებით მცირე, ადრეული ბაზილიკები და გუმბათოვანი ეკლესიები, იყენებენ ერთსა და იმავე სივრცით ლოგიკას.

ეთნოგრაფიული ცნობები საქართველოს შესახებ აღნიშნავენ, რომ ოჯახები როდესაც გადადიოდნენ საცხოვრებლად, სახლის სიმბოლურ ბირთვს არ ტოვებდნენ. დედაბოძი, ღუმელი და ზოგჯერ გვრიგვინი ან მთავარი ბოძები რიტუალურად გადაჰყავდათ ახალ დასახლებაში, ინარჩუნებდნენ წინაპრებთან სქელ კავშირს, გამეორების ნაცვლად [3]. ამ გაგებით, დარბაზი იყო გადამტანი არქიტექტურული იდეა, მხოლოდ შენობა კი არა. მისი გაქრობა თანამედროვე ქალაქებიდან არ ნიშნავს, რომ მისმა ინტერიერის ლოგიკამ, როგორიცაა სტრუქტურისა და მნიშვნელობის ხაზგასმა, ვერ გააგრძელოს გავლენა მომავალში.

დამატებითი ინფორმაცია

1 - Vernacular Arch Geo (IG)

წყაროები

1 - Nineteenth-Century Architecture of Tbilisi as a Reflection of the City’s Cultural and Social History

2 - დარბაზული სახლი

3 - დედაბოძიანი სახლის სათავეებთან (Origins of Domed Pillar Houses)

4 - Marcus Vitruvius Pollio: de Architectura, Book II

1960-იან წლებში და 1970-იანი წლების დასაწყისში ქართული თეორიის წარმომადგენელმა და კარტოგრაფმა ალექსანდრე ასლანიკაშვილმა შექმნა მეტაკარტოგრაფიის კონცეფცია, რომელიც რუკების დამზადებას ტექნიკური ხელოვნებისგან თეორიულ მეცნიერებად აქცევს. მან გამოავლინა წინააღმდეგობები “მარტივად რუკების შექმნას” და იმ ღრმა სამეცნიერო პრინციპებს შორის, რომლებიც განსაზღვრავს, თუ როგორ ხდება სივრცის გამოჩენა. თუ კასინიმ გვასწავლა, როგორ ვზომოთ მსოფლიო, მეტაკარტოგრაფია გვასწავლის, როგორ რუკები წყვეტს, რა არის მსოფლიო.

თეორიის გამოდევნა თანაკიდურად მომხდარ დროს, როდესაც ფრანგი თეორიკოსები, როგორებიც იყვნენ ფუკო, გადადიოდნენ ყურადღებას სიმართლისგან იმაზე, თუ როგორ არის გააზრებული ცოდნა, ალბათ, არა შემთხვევითია. ასლანიკაშვილი იკითხავდა, ვინ განსაზღვრავს სივრცეს, რა წესებით და რა მიზნებისთვის. თუ რუკები იდეებია და არა მხოლოდ ხელსაწყოები, მაშინ ისინი ფორმირებულებენ აღქმას, ძალაუფლებას, იდენტობას და ცოდნას, და ისინი ასევე გვხვდებიან მათი დროის პროდუქტებად, ისე რომ არ არიან ატემპორალური რეალობის გამოსახულება.

მიუხედავად იმისა, რომ ეს ფრაზა დღეს ბევრჯერ გამოიყენება, მეტაკარტოგრაფია ძირითადად ფორმულირებს “რუკა არ არის ტერიტორია” კონცეფციას, მაგრამ მეტავამით, რომ ეს ეხება თვით კარტოგრაფიას და ახდენს მის თეორიულ გააზრებას, tratando რუკებს როგორც რეალური სივრცის მოდელებს, მაგიდა დახვეწილი და სრულყოფილი წარმოდგენების ნაცვლად. კარტოგრაფია იგნორირებდა ღრმა ფილოსოფიურ კითხვებს, რაც არის სივრცე და როგორ ვგრძნობთ მას.

ასლანიკაშვილი აზიარებს კარტოგრაფიას სამ დონედ, ან სტრატებად: ინტერვენციის სტრატი მოიცავს რეალურ სივრცესა და ფენომენებს; ობიექტის სტრატი შერჩევს რეალურ რუკებს (როგორც კომუნიკაციას, მოდელებს ან რეალობის კრიტიკას); და მეტასტრატუმი წარმოადგენს რუკების ენის, რომელიც ასლანიკაშვილი თვლის როგორც კარტოგრაფიის ნამდვილ თეორიულ საგნად, გამოხატული იდეალური რუკის ცნებას.

რა იყო წინასწარ განჭვრეტილი ქართული თეორიის წარმომადგენლისთვის, ეს არის ციფრული რუკების სამყაროს წარმომავლობა, სადაც რუკები აღარ არის სტატიკური გამოსახულებები, არამედ ურთიერთქმედების სისტემები, რომლებიც განსაზღვრავენ, რა არის მნიშვნელოვანი (რა არის საძიებელი, რა არის ხილული და რა იგნორირებულია). ტექნოლოგიები, როგორიცაა GPS, GIS და ალგორითმული რუკები ასახავენ რეალობას და აქტიურად სტრუქტურირებენ მას. მეტაკარტოგრაფია ახსნის, რატომ ხდება ეს კონცეფციურ დონეზე, დეკადებით ადრე, სანამ ტექნოლოგია არსებობდა.

წყაროები

1 - Semiotics from Maps to the Digital Earth: Problems and Challenges

2 - Metacartography of A. Aslanikashvili and Relational Cartography

1800-იან წლებში საქართველოს ანექსიის შემდეგ, რუსული გახდა ადმინისტრაციის, განათლებისა და ელიტის ენა, ხოლო ქართული უმეტესად ყოველდღიურ საუბარში რჩებოდა. მეცხრამეტე საუკუნის შუახეობისთვის ქართულმა ძლიერ რუსიფიკაციურ ზეწოლას ვერ გაუძლო და ბევრ სკოლაში მასწავლებლად აღარ გამოიყენებოდა. ქართულ ენაზე გამოცემებს მკაცრი ცენზურა ზღუდავდა, თუმცა არასაპოლიტიკო ტექსტების გარკვეული ნაწილი ნებადართული იყო. დაახლოებით ერთ მილიონამდე მოლაპარაკეს შორის, ქართული ქუჩებში, ბაზრობებზე, ოჯახებში, სოფლებში და ერთ გამძლე საბავშვო ანბანარში აგრძელებდა არსებობას.

„დედა ენა“, რომელიც იაკობ გოგებაშვილმა 1876 წელს შექმნა, ერთ-ერთი პირველი და ყველაზე პოპულარული ქართული სახელმძღვანელოა ბავშვებისთვის. სხვადასხვა სახით ის დღემდე მოიქცა იმ მთავარ წიგნად, რომლის მეშვეობითაც ქართველები სწავლობდნენ კითხვასა და წერას საკუთარ ენაზე, შინაარსობრივად მნიშვნელოვან სიტყვებსა და ფრაზებზე დაყრდნობით. მასამდე გოგებაშვილს უკვე გამოქვეყნებული ჰქონდა „ქართული ანბანი და პირველი წამკითხველი მოსწავლეთათვის“ (1865) და „ბუნების კარიბჭე“ (1868) — ბუნებისმეტყველების ენციკლოპედია დაწყებითი სკოლის ზედა კლასებისთვის.

იაკობმა ნახევარი წელი განმარტოებით გაატარა შორეულ სოფელში, ლიახვის ნაპირებზე, და ყურადღებით ალაგებდა „დედა ენას“. მისივე სიტყვებით, იგი „ერთ-ერთ საქმეს მიუძღვნა: რაც შეიძლება მეტი ხალხური მეტყველების მაგალითი შეეგროვებინა, ისეთი, რომელსაც ჰქონდა საგანმანათლებლო და პედაგოგიური ღირებულება…“. მის ერთგულებას განაპირობებდა იდეა, რომელიც არ ასვენებდა: რომ ქართული ენა იმდენად დამცირებული იყო, რომ „უბედურ პოვერას ჰგავდა, მოვლისა და დაცვისგან მოკლებულს“ [1]. და მან შეუჩერებლად იმუშავა, რათა ეს მდგომარეობა შეეცვალა.

მისი გარდაცვალებამდე რამდენიმე წლით ადრე, 1912 წელს, „დედა ენა“ ორ წიგნად გაიყო: ერთი კითხვა და წერას ასწავლიდა, ხოლო მეორე სხვადასხვა ჰუმანიტარულ და საბუნებისმეტყველო საგნებს. 1925 წლიდან ორიგინალური ვერსია აღარ გამოქვეყნებულა, ხოლო შემდგომი ანბანები მხოლოდ ადაპტაციები იყო, ავტორის, გოგებაშვილის, მითითების გარეშე.

თანამედროვე აღორძინება

„იაკობ გოგებაშვილის საზოგადოება“ წლების განმავლობაში ცდილობდა ორიგინალური „დედა ენის“ სკოლებში დაბრუნებას. წიგნი 2009 წელს დამტკიცდა, თუმცა საბოლოოდ მოძველებულად ჩაითვალა. 2019 წელს საქართველოს პარლამენტმა 1912 წლის ვერსია ოფიციალურ საგანმანათლებლო პროგრამაში აღადგინა, მიზნად იყო დასახული მისი სიცოცხლისუნარიანობის, დოკუმენტირების, კვლევის, იდენტიფიკაციის და პოპულარიზაციის უზრუნველყოფა, როგორც არამატერიალური კულტურული მემკვიდრეობის ძეგლისა [2].

დღეს იაკობის სახელი ჩანს რამდენიმე საგანმანათლებლო დაწესებულებაში, დედაქალაქში მის სახელზე დგას მემორიალი1, ვერუაში ქუჩა, მის სახელს ატარებს საგანმანათლებლო მედალი და საჯარო დღე. მაგრამ მისი გავლენა სცდება მხოლოდ მის ნაწერებს.

გოგებაშვილის სწავლების მეთოდმა, რომელიც ეფუძნებოდა განმეორებას, თანმიმდევრულობას და ინტუიციურ ასოციაციებს, შექმნა ის ფსიქოლოგიური მზადყოფნა, რომელსაც ქართველმა ფსიქოლოგმა დიმიტრი უზნაძემ später მისცა ფორმა როგორც „დამყარების თეორიას“ [4]. მოკლედ, თეორია ეფუძნება აზრს, რომ ადამიანს უყალიბდება ქვეცნობიერი განწყობა, რომელიც განსაზღვრავს მის აღქმას და რეაგირებას. ამ მხრივ „დედა ენამ“ საფუძველი ჩაუყარა ერთ-ერთ ყველაზე გავლენიან ქართულ წვლილს თანამედროვე ფსიქოლოგიაში. მისი გავლენა მხოლოდ ენას არ შეხებია, მან შექმნა ის აზრობრივი ნიადაგი, რომელზეც später მეცნიერები, მათ შორის უზნაძე, აგებდნენ. 150 წელზე მეტი ხნის შემდეგაც მისი ფურცლები კვლავ განსაზღვრავს, როგორ ფიქრობენ და სწავლობენ ქართველები.

დამატებითი ინფორმაცია

1 - ბაშვებისთვის შექმნილი ვიდეოგაკვეთილები ქართულად კითხვასა და წერაში (დაფუძნებული „დედა ენაზე“)

წყაროები

1 - „დედა ენამ“ რა ჰქმნა?!“ - ლეგენდა „აი ია“-ზე - ეტალონი

2 - “დედა ენის” დაბრუნება - სახელმძღვანელო თუ კლასგარეშე საკითხავი?

3 - Gogebashvili Iakob - Georgian Encyclopedia

4 - Father of Georgian psychology Dimitri Uznadze and his “Theory of Attitude and Set”