როდის შეიქმნა ქართული ანბანი, რამ მისცა ბიძგი ამ ფაქტს – ეს კითხვები დიდი ხნის განმავლობაში აღელვებდა ქართულ საზოგადოებას, რადგან სწორედ ქართული ანბანი წარმოადგენს საქართველოს სახელმწიფოებრიობისა და მისი კულტურული მემკვიდრეობის უმთავრეს საყრდენს. ქართულმა დამწერლობამ უმნიშვნელოვანესი როლი შეასრულა ქართველთა გაერთიანებისა და ერთ სახელმწიფოდ ჩამოყალიბების საქმეში.
ასომთავრული, რაც „დიდ ასოებს“ ნიშნავს, ქართული დამწერლობის უძველესი სახეა და მინიმუმ V საუკუნის დასაწყისიდან მოდის. იგი შეიქმნა მხოლოდ ერთი რეგისტრით (ანუ ულოცავი), რადგან იმ დროს წერა-კითხვა ქვასა და თიხაზე ჩუქურთმით ხდებოდა, როცა ავტორიტეტი მნიშვნელოვანი იყო და წიგნიერება შეზღუდული.
როდესაც კავკასიური იბერია IV საუკუნეში მეფე მირიან III-ის დროს ქრისტიანდა, ქართული დამწერლობა სავარაუდოდ მასთან ერთად გაჩნდა. ზოგი მეცნიერი ამტკიცებს, რომ რეგიონში წერა ადრე, წარმართულ ეპოქაშიც არსებობდა, რასაც მოწმობს ბერძენ-რომაული წყაროები და ასომთავრული ასოთა ფორმების ანალიზი [2]. თავდაპირველად იგი გამოიყენებოდა თარგმნისთვის, როცა ბერებმა ბიბლია ქართულად თარგმნეს.
პერგამენტი იშვიათი და ძვირი იყო, ამიტომ ადრეული ქართული ხელნაწერები ხშირად ხელახლა იყენებდნენ. პირველი ტექსტები თეოლოგიური იყო, მაგრამ მონასტრებში ძველ წერილებს შლიდნენ ახლისთვის ადგილის დასათმობად. ძველი თარგმანები ანალოგიურად იცვლებოდა ან წაშლილ იქნებოდა.
ქართული წერის უძველესი ფენები ძირითადად პალიმფსესტებადაა1 შემორჩენილი, არა უმნიშვნელობის გამო, არამედ იმიტომ, რომ ადრე იწერებოდა და მერე გადაიწერებოდა. ძველი წერა არ ქრება სრულად — ჩრდილოვანად რჩება ქვემოთ და თანამედროვე ტექნიკით ან ყურადღებით შესწავლით აღდგენადია. ეს პალიმფსესტები ინახავს წმინდა წერილის არქაულ ვერსიებს, ლიტურგიას, ჰაგიოგრაფიასა და ჰიმნოგრაფიას — ქართული წერისა და ენის უძველეს მტკიცებულებებს V-VI საუკუნეებიდან [1].
შენიშვნა: სომხები ზოგჯერ ამტკიცებენ, რომ ლინგვისტი მესროპ მაშთოცმა ქართულისა და კავკასიურ-ალბანურის გარდა სომხურიც შექმნა, მაგრამ დამადასტურებელი მტკიცებულება მხოლოდ სომხურისთვის არსებობს.
ასომთავრულის თავისებურებები
ასომთავრული ადვილად ცნობადია თავისი დიდი გეომეტრიული ასოებით. ასოები მრგვალი ფორმისაა საერთო ხედვით და ერთი სიმაღლის, რაც მას მთლიანად დიდი ასოების შთაბეჭდილებას აძლევს. სწორი ხაზები ჰორიზონტალური ან ვერტიკალურია და მართი კუთხით უერთდება ერთმანეთს, რაც წერას წესრიგისა და არქიტექტურული სიმტკიცის შეგრძნებას აძლევს.
ეს ერთგვაროვნება VII საუკუნიდან დაიწყო შესუსტება, როცა ზოგი ასოს ფორმა შეიცვალა. ასოთა თანაბარი სიმაღლე თანდათან მიტოვდებოდა, გამოჩნდა აღმავალი და დაღმავალი ელემენტები2, რამაც გატეხა მკაცრი ერთგვაროვნება, დაჩქარა და გაამარტივა წერა და გზა გაუხსნა შემდგომ ქართულ დამწერლობებს.
ასომთავრული V-X საუკუნეებში გამოიყენებოდა ძეგლებისა და ხელნაწერების წარწერებისთვის. IX საუკუნიდან გვერდით განვითარდა კუთხოვანი ნუსხური (მცირე ასოები) და თანდათან გახდა დომინანტური ხელნაწერებისთვის [3]. ამის შედეგად ასომთავრული სპეციალიზებულ როლში გადავიდა: ნუსხურ ტექსტებში იგი იტოვებოდა სათაურებისთვის, სათაურ-წარწერებისთვის და საწყისი ასოებისთვის, სადაც მისი დიდი, ფორმალური ფორმები დეკორატიულ და ხაზგასმულ ფუნქციას ასრულებდა (ხშირად ილუმინირებული ან წითელი მელნით გამოყოფილი).
მიუხედავად ყოველდღიური გამოყენების შემცირებისა, ასომთავრული არ გაქრა. ძეგლები მასში წერდნენ XVIII საუკუნემდე, როცა იგი კიდევ უფრო ორნამენტულად იქცა. მაშინ ასომთავრული ქართულ წერილობით კულტურაში ტრადიციისა და ავტორიტეტის სიმბოლოდ გადაიქცა. ქვეყნის სამივე დამწერლობა ახლა იუნესკოს არამატერიალური კულტურული მემკვიდრეობის სიაშია, ქართული მართლმადიდებლური ეკლესია ყველას იყენებს და მისი სულიერი ლიდერი მოუწოდებს ხალხსაც გამოიყენონ ყველა. ამგვარად ასომთავრული ქართველებს ახსენებს, რომ მათი წერილობითი ენა ცოცხალია და აკავშირებს კულტურასა და რწმენას.
დამატებითი ინფორმაცია
1 - The Creation of the Caucasian Alphabets as Phenomenon of Cultural History
წყაროები
1 - V–XIX საუკუნეების ქართული ხელნაწერი მემკვიდრეობა
2 - Georgian Unique Alphabet
3 - The three lives of the Georgian alphabet
ხელნაწერის გვერდი, სადაც ორიგინალური ტექსტი გახეხეს ან გარეცხეს, რათა მასალა ხელახლა გამოეყენებინათ
შტრიხები, რომლებიც ადის ძირითადი სტრიქონის ზევით (როგორიცაა b, d, h ლათინურში) ან ეშვება ქვევით (როგორიცაა p, q, y)